1. Отбасында сенімді қарым-қатынас қалыптастыру
• Күн сайын балаңызбен тыныш жағдайда сөйлесуге уақыт бөліңіз (телефонсыз және алаңдататын факторларсыз).
• Оның өміріне шынайы қызығушылық танытыңыз: тек «қандай баға алдың?» деп емес, «күнің қалай өтті?», «кіммен сөйлестің?», «сені не қуантты немесе ренжітті?» деп сұраңыз.
• Қатаң сын мен кемсітуге жол бермеңіз — бұл баланың өз мәселелерімен бөлісу ықтималдығын төмендетеді.
2. Буллингтің мәнін түсіндіру
• Балаңызға буллинг — бұл бір реттік жанжал емес, жүйелі түрде зиян келтіру (ауызша, психологиялық немесе физикалық) екенін түсіндіріңіз.
• Мысалдар келтіріңіз: мазақ ету, қорлау, елемеу, өсек тарату, интернеттегі қысым.
• Үнсіз қалу жағдайды ушықтыратынын, сондықтан көмекке жүгіну маңызды екенін айтыңыз.
3. Эмоционалдық интеллектіні дамыту
• Балаңызды өз эмоцияларын танып, атауға үйретіңіз («мен ашуланып тұрмын», «мен ренжідім»).
• Басқа адамдардың сезімдерін талқылаңыз: «Сенің ойыңша, ол не сезінді?»
• Фильмдер, кітаптар және өмірлік жағдайларды талқылау арқылы эмпатияны дамытыңыз.
4. Өзін-өзі бағалауды және сенімділікті арттыру
• Балаңыздың бастамаларын, тіпті қателессе де, қолдаңыз.
• Нәтиже үшін ғана емес, тырысқаны үшін де мақтаңыз.
• Оның күшті жақтарын табуға көмектесіңіз (спорт, шығармашылық, оқу, хобби).
• Басқа балалармен салыстырмаңыз — бұл сенімділікті төмендетеді.
5. Өзін қорғау және мінез-құлық дағдыларын үйрету
• Балаңызбен түрлі жағдайларды пысықтаңыз:
қалай жауап беру керек,
қалай жанжалдан шығу керек,
кімнен көмек сұрауға болады.
• Жауап ретінде агрессия мәселені шешпейтінін, ал сенімді мінез-құлық қысымды азайтатынын түсіндіріңіз.
• Ересектерге жүгіну «шағымдану» емес, қорғану тәсілі екенін үйретіңіз.
6. Интернеттегі қауіпсіздік (кибербуллинг)
• Гаджеттер мен әлеуметтік желілерді пайдалану ережелерін белгілеңіз.
• Бейтаныс адамдарға жеке ақпарат беруге болмайтынын түсіндіріңіз.
• Интернет қолданғаннан кейін мінез-құлқындағы өзгерістерді бақылаңыз.
• Қысым дәлелдерін (скриншоттар) сақтауды және агрессорларды бұғаттауды үйретіңіз.
7. Мазасыз белгілерге назар аудару
Егер бала:
• себепсіз мектепке барғысы келмесе;
• тұйық немесе ашушаң болып кетсе;
• заттарын немесе ақшасын жоғалтса;
• денсаулығына шағымданса (бас ауруы, іштің ауыруы);
• достарынан алыстап, қарым-қатынасын өзгертсе —
бұл буллингтің белгісі болуы мүмкін.
8. Ата-аналардың дұрыс реакциясы
Егер бала буллинг туралы айтса:
• сабыр сақтап, соңына дейін тыңдаңыз;
• оны кінәламаңыз және мәселені елемеңіз;
• «Мен сенің жаныңдамын», «Біз бірге шешеміз» деп қолдау көрсетіңіз;
• нақты мәліметтерді анықтаңыз (кім, қашан, қаншалықты жиі);
• қажет болса, мұғалімге, мектеп психологына немесе әкімшілікке жүгініңіз.
9. Мектеппен ынтымақтастық
• Сынып жетекшісімен тұрақты байланыста болыңыз.
• Ата-аналар жиналыстарына қатысып, мектеп ахуалын талқылаңыз.
• Мектепте буллингтің алдын алу бағдарламалары бар-жоғын біліңіз.
• Мұғалімдермен жанжалға түспей, бірлесе әрекет етіңіз.
10. Баланың агрессивті мінез-құлқының алдын алу
Баланы қорғаумен қатар, оның агрессорға айналмауын да қадағалау маңызды:
• қатыгездік пен буллингтің салдарын түсіндіріңіз;
• агрессивті контентті (ойындар, фильмдер) шектеңіз;
• ашуды дұрыс жеткізуге үйретіңіз (сөйлесу, спорт, шығармашылық);
• баланың достар ортасына назар аударыңыз.
11. Ата-ананың жеке үлгісі
• Басқаларға құрметпен қарауды көрсетіңіз.
• Жанжалды айқайсыз және қорламай шешу жолдарын көрсетіңіз.
• Отбасында мазақ пен қорлауға жол бермеңіз.
12. Құндылықтарды қалыптастыру
• Айырмашылықтарға (сырт келбет, мінез, қабілет) құрметпен қарауға тәрбиелеңіз.
• Мейірімділік, қолдау және өзара көмек маңызды екенін түсіндіріңіз.
• Ұжымдық және еріктілік жұмыстарға қатысуға ынталандырыңыз.
Буллингтің алдын алу — бұл бір реттік әңгіме емес, отбасының жүйелі жұмысы. Бала өмірінде қолдау, түсіністік және сенімділік қаншалықты көп болса, оның буллингке қатысу (құрбан немесе агрессор ретінде) қаупі соншалықты аз болады.